Qərbi Azərbaycanın məhv edilən mədəni irsi

Qərbi Azərbaycan bu gün Ermənistan Respublikasının (ER) sərhədləri daxilində yerləşən və tarixən Azərbaycan türklərinin yaşadığı qədim torpaqlardır. Bu ərazilər zəngin maddi və mənəvi mədəni irsə malik olmuş, müxtəlif dövrlərdə formalaşmış çoxsaylı memarlıq nümunələri, dini abidələr, qəbirstanlıqlar, qalalar və yaşayış məskənləri ilə seçilmişdir. Lakin XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq, bölgədə baş verən siyasi proseslər, xüsusilə də etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində bu mədəni irs ciddi dağıntıya məruz qalmış, bir çox hallarda isə tamamilə məhv edilmişdir.

Sözügedən ərazinin tarixi bölgələrindən biri İrəvan xanlığı olmuşdur. Bu ərazi XVIII əsrdə Azərbaycan xanlıqlarından biri kimi mövcud olmuş və burada çoxsaylı memarlıq abidələri tikilmişdir. İrəvan(indiki Yerevan) şəhərində yerləşən qədim məscidlər, karvansaralar və saray kompleksləri regionun inkişaf etmiş şəhər mədəniyyətinin göstəricisi idi. Bu abidələrin ən məşhurlarından biri İrəvan qalası daxilində yerləşən Sərdar sarayı olmuşdur. Saray Şərq memarlığının incə nümunələrindən hesab edilirdi. Lakin XX əsrdə bu abidə tamamilə dağıdılmış və onun izləri silinmişdir.

İrəvandakı digər mühüm dini abidə isə Göy məscid idi. XVIII əsrdə inşa edilmiş həmin məscid bölgənin əsas dini mərkəzlərindən biri hesab edilirdi. Onun memarlıq üslubu Azərbaycan-İslam memarlığının klassik xüsusiyyətlərini özündə əks etdirirdi. Sonrakı dövrlərdə bu məscid müxtəlif məqsədlərlə istifadə edilmiş və dini funksiyası  məhdudlaşdırılmışdır. Bu hal mədəni irsin funksional dəyişdirilməsi və assimilyasiyası kimi qiymətləndirilir.

Qərbi Azərbaycanın digər mühüm bölgəsi Zəngəzur mahalıdır. Mahal həm strateji, həm də mədəni baxımdan böyük əhəmiyyətə malik olmuşdur. Zəngəzurda yerləşən çoxsaylı qəbirstanlıqlar, xüsusilə, qədim türk-islam qəbir daşları bölgədə Azərbaycan türklərinin əsrlərlə yaşadığını sübut edən əsas maddi dəlillərdən idi. Lakin son onilliklərdə həmin qəbirstanlıqların əksəriyyəti dağıdılmış, qəbir daşları məhv edilmiş və ya başqa məqsədlərlə istifadə olunmuşdur.

Qeyd olunan digər bölgələr kimi Göyçə mahalı da zəngin mədəni irs daşıyır. Belə ki, Göyçə gölü ətrafında yerləşən kəndlərdə çoxsaylı məscidlər, mədrəsələr və ziyarətgahlar mövcud idi. Bu abidələr yalnız dini deyil, həm də sosial-mədəni həyatın mərkəzləri kimi fəaliyyət göstərirdi. Lakin XX əsrdə azərbaycanlı əhalinin bu ərazilərdən deportasiyası nəticəsində həmin abidələr baxımsız qalmış və bir çoxu dağıdılmışdır.

Mədəni abidələrin məhv edilməsi yalnız fiziki dağıntı ilə məhdudlaşmamış, həm də onların tarixi kimliyinin dəyişdirilməsi ilə müşayiət olunmuşdur. Bir sıra hallarda abidələrin mənşəyi saxtalaşdırılmış, onların başqa xalqlara aid olduğu iddia edilmişdir. Bu isə mədəni irsin mənimsənilməsi siyasətinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilir. Belə hallarda memarlıq üslubu, yazılı mənbələr və arxeoloji sübutlar açıq şəkildə həmin abidələrin Azərbaycan mədəniyyətinə aid olduğunu göstərsə də, onların təqdimatı dəyişdirilmişdir.

Qərbi Azərbaycanda yerləşən qalalar da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu qalalar həm müdafiə məqsədi daşıyır, həm də bölgənin siyasi və hərbi tarixini əks etdirirdi. Məsələn, qədim yaşayış məskənlərinin ətrafında tikilmiş müdafiə qurğuları yerli əhalinin təhlükəsizliyini təmin edirdi. Lakin sözügedən qalaların bir çoxu ya dağıdılmış, ya da baxımsızlıq səbəbindən yararsız hala düşmüşdür.

Qəbirstanlıqların məhv edilməsi xüsusi olaraq diqqət çəkən məsələlərdən biridir. Tarixi qəbirstanlıqlar yalnız dəfn yeri deyil, həm də etnoqrafik və epiqrafik məlumatların daşıyıcısıdır. Qərbi Azərbaycanda yerləşən qədim qəbirstanlıqlarda olan kitabələr, ornamentlər və simvollar bölgənin tarixi, dili və dini haqqında mühüm məlumatlar verirdi. Bu qəbirstanlıqların dağıdılması isə həmin məlumatların itirilməsinə səbəb olmuşdur.

Bununla yanaşı, Qərbi Azərbaycan kəndlərində yerləşən qədim yaşayış evləri, hamamlar və digər məişət obyektləri də mədəni irsin tərkib hissəsi idi. Həmin tikililər xalq memarlığının nümunələri kimi böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Lakin bu tikililərin əksəriyyəti zamanla dağıdılmış və ya tamamilə yox edilmişdir.

Qərbi Azərbaycanda mədəni irsin məhv edilməsi məsələsi beynəlxalq hüquq və mədəni irsin qorunması prinsipləri baxımından ciddi problemdir. Mədəni irsin qorunması ilə bağlı qəbul edilmiş beynəlxalq konvensiyalar bu cür abidələrin qorunmasını tələb etsə də, reallıqda bu prinsiplərə əməl olunmadığı müşahidə edilir. Bu isə yalnız bir xalqın deyil, ümumbəşəri mədəniyyətin itirilməsi deməkdir.

Son illərdə sözügedən mövzuda aparılan tədqiqatlar, arxiv materialları və fotoşəkillər vasitəsilə dağıdılmış abidələrin siyahısı hazırlanır və onların tarixi sənədləşdirilir. Bu işlər gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir və mədəni irsin unudulmamasına xidmət edir.

Nəticə etibarilə, Qərbi Azərbaycanın mədəni abidələri regionun zəngin tarixinin və mədəni müxtəlifliyinin göstəricisidir. Abidələrin məhv edilməsi yalnız maddi irsin yox olması deyil, həm də tarixi yaddaşın silinməsi deməkdir. Buna görə də, bu mövzunun araşdırılması, sənədləşdirilməsi və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mədəni irsin qorunması yalnız bir xalqın deyil, bütün bəşəriyyətin məsuliyyətidir və bu istiqamətdə səylərin artırılması zəruridir.

Qafqaz regionu üzrə ekspert

Həsən Əhmədov